การเปลี่ยนผ่านสู่ดิจิทัลของปลาทูน่าครีบเหลืองจากการประมงธรรมชาติของอินโดนีเซีย: KOLTIVA, Meloy Fund, Ocean Union และ Laut Biru Seafood เสริมความแข็งแกร่งการตรวจสอบย้อนกลับตั้งแต่ต้นทางอย่างไร

คิดเป็นสัดส่วน 31% ของปริมาณการจับปลาทูน่าทั่วโลกจำนวน 5.2 ล้านตันในปี 2023 ปลาทูน่าครีบเหลือง (Thunnus albacares) เป็นสายพันธุ์ทูน่าเชิงพาณิชย์ที่มีปริมาณมากเป็นอันดับสองของโลก และถือเป็นรากฐานสำคัญของเศรษฐกิจอาหารทะเลระดับโลก (ISSF, 2025) ด้วยความนิยมสูงในตลาดซูชิและซาชิมิ ปลาชนิดนี้ขับเคลื่อนอุตสาหกรรมมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์ และเป็นแหล่งรายได้สำคัญของครอบครัวชายฝั่งจำนวนมาก โดยเฉพาะในอินโดนีเซีย ซึ่งการประมงจากธรรมชาติมีบทบาทสำคัญต่อห่วงโซ่อุปทานโลก

อย่างไรก็ตาม ในเศรษฐกิจอาหารทะเลยุคปัจจุบัน ความต้องการของตลาดเพียงอย่างเดียวไม่อาจกำหนดอนาคตของอุตสาหกรรมนี้ได้อีกต่อไป อนาคตของการค้าปลาทูน่ากำลังถูกขับเคลื่อนด้วย “ข้อมูลและความโปร่งใส” ความสามารถในการยืนยันได้ว่า ปลาถูกจับที่ไหน อย่างไร และโดยใคร โดยเชื่อมโยงทุกชิ้นซาชิมิปลาทูน่าครีบเหลืองกลับไปยังห่วงโซ่อุปทานที่ซับซ้อน ซึ่งเริ่มต้นจากน่านน้ำห่างไกลและสิ้นสุดบนโต๊ะอาหารระดับพรีเมียมทั่วโลก

ผู้ซื้อและหน่วยงานกำกับดูแลทั่วโลกต่างเรียกร้อง “หลักฐานแหล่งที่มาและความยั่งยืน” การตรวจสอบย้อนกลับจึงกลายเป็นความจำเป็นเชิงปฏิบัติของการค้าอาหารทะเลในปัจจุบัน และเปรียบเสมือนหนังสือเดินทางสู่ตลาดอาหารทะเลมูลค่าสูงที่สุดของโลก สำหรับอุตสาหกรรมทูน่าของอินโดนีเซีย การทำให้ “ช่วงต้นทาง” (first mile) เป็นดิจิทัล ซึ่งหมายถึงจุดที่ปลาถูกนำขึ้นฝั่งและบันทึกข้อมูล ถือเป็นหัวใจสำคัญในการตอบสนองต่อความคาดหวังเหล่านี้ ในโลกที่ความโปร่งใสและความรับผิดชอบกำหนดสิ่งที่ปรากฏบนจานอาหารของเรา การตรวจสอบย้อนกลับไม่ใช่เพียงกระแส แต่คือกุญแจใหม่สู่ความยั่งยืนและความสำเร็จของการค้าทูน่า

 

อุตสาหกรรมระดับโลกภายใต้แรงกดดันในการพิสูจน์ความยั่งยืน

ตลาดอาหารทะเลทั่วโลกกำลังเผชิญแรงกดดันเพิ่มขึ้น เมื่อประเทศผู้นำเข้ารายใหญ่ยกระดับข้อกำหนดด้านการปฏิบัติตามกฎระเบียบในเรื่องการตรวจสอบย้อนกลับ ความยั่งยืน และการจัดหาอย่างมีจริยธรรม ความกดดันจากตลาดยังคงทวีความเข้มข้นขึ้นอย่างต่อเนื่อง ท่ามกลางกรอบกฎหมายที่พัฒนาและเข้มงวดมากขึ้น ได้แก่:

สหรัฐอเมริกา

• โครงการ Seafood Import Monitoring Program (SIMP) และข้อกำหนดภายใต้ Food Safety Modernization Act (FSMA 204) ที่กำลังจะมีผลบังคับใช้ กำหนดให้มีระบบตรวจสอบย้อนกลับแบบครบวงจรที่สามารถยืนยันได้ ตั้งแต่เรือประมงจนถึงท่าเรือขาเข้าของสหรัฐฯ ขณะเดียวกัน Marine Mammal Protection Act (MMPA) ห้ามการกระทำที่เกี่ยวข้องกับการรบกวน ล่า จับ หรือฆ่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในทะเล รวมถึงห้ามการนำเข้าและส่งออกสัตว์ดังกล่าว โดยมีผลบังคับใช้ทั้งในน่านน้ำสหรัฐฯ และต่อพลเมืองและเรือของสหรัฐฯ ทั่วโลก

• สหภาพยุโรป

  เสริมความเข้มแข็งของระบบ Catch Documentation Scheme เพื่อยกระดับการกำกับดูแลและความถูกต้องตามกฎหมายของการจับสัตว์น้ำ

• ตลาดสำคัญทั่วโลก

• ผู้ซื้อในสหรัฐฯ สหภาพยุโรป และญี่ปุ่น ให้ความสำคัญกับการปฏิบัติตามกฎหมาย การจัดหาอย่างมีจริยธรรม และแนวปฏิบัติการประมงที่รับผิดชอบมากขึ้น โดยถือเป็นเงื่อนไขเบื้องต้นของการทำการค้า

  
  

ในบริบทนี้ “ความสามารถในการทำงานร่วมกันของระบบ” (interoperability) หรือความสามารถของระบบต่าง ๆ ในการแลกเปลี่ยนข้อมูลกันได้อย่างราบรื่น กลายเป็นความคาดหวังสำคัญของตลาด ระบบเอกสารแบบกระดาษไม่สามารถตอบโจทย์ข้อกำหนดเหล่านี้ได้ โดยเฉพาะในภาคการประมงจากธรรมชาติที่มีโครงสร้างกระจัดกระจาย เช่น ในอินโดนีเซีย ซึ่งมีชาวประมงรายย่อยนับพันรายกระจายตัวอยู่ในพื้นที่ทะเลกว้างใหญ่และห่างไกล

ห่วงโซ่อุปทานปลาทูน่าของอินโดนีเซีย: จุดแข็ง ความกระจัดกระจาย และความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้น

ข้อกำหนดระดับโลกเหล่านี้ทำให้อุตสาหกรรมปลาทูน่าของอินโดนีเซียตกอยู่ภายใต้การจับตามองอย่างใกล้ชิด ประเทศอินโดนีเซียมีสัดส่วนการจับปลาทูน่าประมาณ 16% ของปริมาณการจับทั่วโลก (Antara News, 2022) ทำให้การปฏิบัติตามข้อกำหนดเป็นปัจจัยสำคัญต่อการเข้าถึงตลาด อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ในพื้นที่จริงมีความซับซ้อนมาก

ในเมืองบิตุง จังหวัดสุลาเวสีเหนือ การประมงปลาทูน่าครีบเหลืองยังคงเป็นหัวใจสำคัญของการดำรงชีพของชุมชนท้องถิ่น เรือประมงสายมือ (handline) ขนาดใหญ่โดยทั่วไปจะนำปลาขึ้นท่าที่ท่าเรือศูนย์กลาง ควบคู่ไปกับกิจกรรมประมงรายย่อยที่หลากหลายในพื้นที่เดียวกัน

ความกระจัดกระจายดังกล่าวก่อให้เกิดความท้าทายอย่างต่อเนื่อง ได้แก่:

• ช่องว่างในการตรวจสอบย้อนกลับในช่วงต้นน้ำ (first-mile traceability) โดยเฉพาะในกลุ่มเรือขนาดเล็ก (<10 GT)

• การเก็บข้อมูลแบบไม่เป็นทางการและใช้เอกสารกระดาษ ซึ่งจำกัดความสามารถในการเชื่อมโยงกับระบบตรวจสอบย้อนกลับระดับประเทศและระดับสากล

• ความไม่สม่ำเสมอในการปฏิบัติตามกฎระเบียบที่เกี่ยวข้องกับการทำประมงผิดกฎหมาย ขาดการรายงาน และไร้การควบคุม (IUU)

• การตรวจสอบวิธีการจับปลาและพื้นที่ทำประมงที่ยังจำกัด ส่งผลให้เข้าถึงผู้ซื้อที่มีข้อกำหนดด้านการจัดหาอย่างเข้มงวดได้ยาก

• สภาพแวดล้อมด้านกฎระเบียบที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในตลาดหลัก เช่น สหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป และญี่ปุ่น

จุดเปลี่ยนสำคัญ: โครงการนำร่องด้านการตรวจสอบย้อนกลับ

เพื่อแก้ไขความท้าทายด้านการตรวจสอบย้อนกลับที่มีมาอย่างยาวนานในห่วงโซ่อุปทานปลาทูน่าครีบเหลืองแบบสายมือในเมืองบิตุง กลุ่มความร่วมมือซึ่งประกอบด้วย Meloy Fund, Ocean Union (OU) และ Laut Biru Seafood (LBS) ได้ริเริ่มโครงการนำร่องด้านการตรวจสอบย้อนกลับ และแต่งตั้ง KOLTIVA เป็นพันธมิตรด้านระบบตรวจสอบย้อนกลับ

ตลอดปี 2025 โดยได้รับการสนับสนุนจาก Meloy Technical Assistance Fund โครงการนำร่องนี้ได้ทดสอบและแสดงให้เห็นถึงความเป็นไปได้ของโมเดลดิจิทัลแบบครบวงจร (end-to-end) สำหรับการตรวจสอบย้อนกลับในประมงจากธรรมชาติ โดยให้ความสำคัญอย่างยิ่งกับการเก็บข้อมูลในช่วงต้นน้ำ (first mile) และการสอดคล้องกับมาตรฐานของ GDST.

โครงการนี้มุ่งเน้นการปรับใช้เทคโนโลยีที่มีอยู่ของ Koltiva คือระบบ KoltiTrace MIS ให้เหมาะสมกับบริบทของการประมงจากธรรมชาติ พร้อมทั้งทดสอบศักยภาพของระบบในการรองรับการทำงานร่วมกันของข้อมูล (interoperability) ตามมาตรฐานสากล เช่น Global Dialogue on Seafood Traceability (GDST 1.2)

ในฐานะผลิตภัณฑ์ต้นแบบที่พัฒนาในรูปแบบ Minimum Viable Product (MVP) โครงการนำร่องนี้ได้ช่วยยืนยันกระบวนการทำงาน ระบุอุปสรรคเชิงปฏิบัติ และสรุปบทเรียนสำคัญสำหรับการขยายผลในอนาคต

KOLTIVA ได้ปรับแพลตฟอร์ม KoltiTrace MIS ให้สอดคล้องกับกระบวนการทำงานเฉพาะของการประมงปลาทูน่า ระบบได้รับการตั้งค่าให้สามารถบันทึกข้อมูลเรือประมง ข้อมูลการนำปลาขึ้นท่า ขั้นตอนการแปรรูปภายใน และการไหลของสินค้า โดยโครงสร้างข้อมูลถูกออกแบบให้สามารถเชื่อมโยงกับ Key Data Elements (KDEs) และ Critical Tracking Events (CTEs) ของ GDST ได้

โครงสร้างดังกล่าวเปิดทางสู่ความสามารถในการทำงานร่วมกันในอนาคต ทั้งกับผู้ซื้อ หน่วยงานกำกับดูแล และอาจรวมถึงระบบตรวจสอบย้อนกลับระดับชาติของอินโดนีเซีย (STELINA)

สิ่งสำคัญคือ โครงการนำร่องนี้ไม่ได้หยุดอยู่เพียงการปฏิบัติตามข้อกำหนดเท่านั้น แต่ยังสำรวจว่าระบบตรวจสอบย้อนกลับสามารถสร้างประโยชน์โดยตรงให้กับชาวประมงได้อย่างไร

หนึ่งในนวัตกรรมสำคัญคือ “Tip the Fisher” ซึ่งเป็นโมดูลต้นแบบที่เชื่อมโยงข้อมูลการตรวจสอบย้อนกลับที่ผ่านการยืนยันกับแรงจูงใจดิจิทัลที่เป็นไปได้ เพื่อมอบรางวัลแก่ชาวประมงที่ดำเนินการประมงอย่างยั่งยืนและโปร่งใส

“เราเห็นศักยภาพที่แท้จริงของโมเดลทางการเงินที่ให้รางวัลแก่ชาวประมงสำหรับการทำประมงที่สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้และยั่งยืน และการเปลี่ยนผ่านสู่ดิจิทัลคือกุญแจสำคัญที่ปลดล็อกศักยภาพนั้น” — Adhiet Utomo, Business Development Manager ที่ KOLTIVA และผู้จัดการโครงการนี้

สิ่งที่โครงการนำร่องได้วางรากฐานไว้

• ระบบตรวจสอบย้อนกลับเฉพาะสำหรับปลาทูน่า

  มีการพัฒนาโมดูลภายในที่ออกแบบเฉพาะ เพื่อแปลงกระบวนการรับสินค้า ขั้นตอนการแปรรูป และบันทึกการจัดส่งให้เป็นดิจิทัลอย่างครบวงจร แทนที่กระบวนการทำงานแบบใช้เอกสารกระดาษหลายขั้นตอน

• การเก็บข้อมูลดิจิทัลในช่วงต้นน้ำ (First-Mile Digital Capture)

  KoltiTrace MIS เสริมความแข็งแกร่งให้การตรวจสอบย้อนกลับในช่วงต้นน้ำ ด้วยการแปลงข้อมูลการขึ้นทะเบียนเรือ ชาวประมง และเที่ยวเรือให้เป็นดิจิทัล พร้อมบันทึกรายละเอียดการจับปลาที่สำคัญ ณ จุดขึ้นท่า เช่น ชนิดพันธุ์ น้ำหนัก เครื่องมือประมง และพิกัดพื้นที่จับ

  โมดูลสำหรับผู้รวบรวม (collector module) ยังบันทึกคุณลักษณะของปลา เช่น น้ำหนัก เกรด คุณภาพ และอุณหภูมิ พร้อมเชื่อมโยงข้อมูลกับรหัสล็อต (lot codes) เพื่อให้การตรวจสอบย้อนกลับเริ่มต้นตั้งแต่วินาทีที่ปลาทูน่าเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทาน

• โครงสร้างข้อมูลที่สอดคล้องกับ GDST

  KoltiTrace MIS เป็นหนึ่งในแพลตฟอร์มตรวจสอบย้อนกลับสัญชาติอินโดนีเซียรายแรก ๆ ที่ได้รับการยอมรับว่ามีความสามารถสอดคล้องกับมาตรฐาน GDST ควบคู่กับ AP2HI

  สำหรับโครงการนำร่อง ระบบได้รับการจัดโครงสร้างข้อมูลให้สอดคล้องกับ Key Data Elements (KDEs) และ Critical Tracking Events (CTEs) ของ GDST ซึ่งเป็นการวางรากฐานสำหรับการทดสอบความสามารถในอนาคต และการเชื่อมต่อกับระบบของผู้ซื้อในระดับสากล

• การมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลายภาคส่วน

  ทีมภาคสนามได้ดำเนินการอบรมและนำผู้มีส่วนเกี่ยวข้องเข้าสู่ระบบ ไม่ว่าจะเป็นชาวประมง เจ้าของเรือ ผู้รวบรวม เจ้าหน้าที่ท่าเรือ และพนักงานโรงงานของ LBS เพื่อให้สามารถทดสอบระบบได้จริงภายใต้สภาพการดำเนินงานจริง

• แนวคิดการเงินแบบมีส่วนร่วม: “Tip the Fisher”

  ต้นแบบโมดูลที่เปิดทางสู่โมเดลแรงจูงใจในอนาคตผ่าน KoltiPay เพื่อมอบรางวัลแก่แนวปฏิบัติการทำประมงที่ได้รับการยืนยันแล้วว่ามีความรับผิดชอบ ตรวจสอบย้อนกลับได้ และโปร่งใส

สิ่งที่เปลี่ยนแปลงในภาคปฏิบัติ

เมื่อสิ้นสุดโครงการนำร่อง การนำระบบไปใช้ได้ขยายตัวอย่างต่อเนื่องในระดับชุมชน ทำให้สามารถบันทึกข้อมูลการขึ้นท่าของปลา การส่งมอบเข้าสู่โรงงาน และกระบวนการแปรรูปจนถึงผลิตภัณฑ์ขั้นสุดท้าย ผ่านระบบ KoltiTrace MIS ได้อย่างครบถ้วน

โครงการนำร่องนี้แสดงให้เห็นว่า กระบวนการทำงานดิจิทัลที่ได้มาตรฐานสามารถดำเนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพ แม้ในบริบทของพื้นที่ขึ้นปลาที่มีความหลากหลาย โดยสามารถเชื่อมโยงชาวประมง ผู้แปรรูป และผู้ส่งออกไว้ในระบบเดียวกัน

Meloy Tuna Traceability Pilot ทำหน้าที่เป็นแพลตฟอร์มแห่งการเรียนรู้ สร้างรากฐานที่เป็นรูปธรรมและสอดคล้องกับความเป็นจริงสำหรับการพัฒนาและการลงทุนในระบบตรวจสอบย้อนกลับดิจิทัลที่ทำงานร่วมกันได้ (interoperable) ทั่วทั้งภาคการประมงของอินโดนีเซีย ข้อค้นพบจากโครงการสนับสนุนการขยายผลของระบบดังกล่าว เพื่อปลดล็อกการปฏิบัติตามข้อกำหนด การเข้าถึงตลาด และความยั่งยืนในระยะยาว

นวัตกรรมด้านฟีเจอร์ เช่น ฉลากล็อตที่รองรับ QR code แดชบอร์ดข้อมูลเรือ และแผนที่ตรวจสอบย้อนกลับแบบอินเทอร์แอกทีฟ ได้แสดงให้เห็นตั้งแต่ระยะเริ่มต้นว่า บันทึกข้อมูลในรูปแบบดิจิทัลสามารถ:

• เสริมความแข็งแกร่งให้กระบวนการตรวจสอบสถานะ (due diligence)

• สนับสนุนการประเมินความเสี่ยง

• เพิ่มความโปร่งใสในห่วงโซ่อุปทานที่ในอดีตพึ่งพาเอกสารแบบแมนนวล

นอกจากนี้ โครงการยังได้วางรากฐานสำหรับการสอดคล้องกับมาตรฐาน GDST ซึ่งเป็นก้าวสำคัญสู่การทดสอบความสามารถของระบบในอนาคต และการเชื่อมต่อเชิงเทคนิคกับระบบ STELINA หรือระบบของผู้ซื้อภาคเอกชน

ก้าวต่อไปหลังโครงการนำร่อง

ในระยะต่อไป โครงการมุ่งเน้นการยกระดับผลลัพธ์จากโครงการนำร่องให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ต้นแบบขั้นต่ำ (Minimum Viable Product: MVP) ที่มีความเสถียรและพร้อมใช้งานจริงในระดับปฏิบัติการ เพื่อรองรับการนำไปใช้ในวงกว้างและการทำงานร่วมกันของระบบ (interoperability)

การทดสอบความสามารถตามมาตรฐาน GDST ได้ดำเนินการในเดือนตุลาคม 2025 ซึ่งนับเป็นหมุดหมายสำคัญในการยืนยันความสอดคล้องกับมาตรฐานการตรวจสอบย้อนกลับระดับโลกและข้อกำหนดด้านข้อมูลของผู้ซื้อในตลาดสากล

ต่อยอดจากบทเรียนที่ได้รับจากโครงการนำร่อง โมเดล “Tip the Fisher” ได้รับการปรับปรุงให้รองรับการขยายผลในระดับที่ใหญ่ขึ้น โดยมุ่งให้แรงจูงใจทางการเงินมีความโปร่งใส เป็นธรรม และมีประสิทธิภาพอย่างต่อเนื่อง เมื่อจำนวนผู้เข้าร่วมเพิ่มขึ้น

ผลลัพธ์ด้านการตรวจสอบย้อนกลับได้ถูกนำเสนอแก่ผู้ซื้อผ่านการนำเสนอเฉพาะกลุ่ม (targeted presentations) ซึ่งก่อให้เกิดข้อเสนอแนะที่ช่วยปรับปรุงผลลัพธ์ของระบบให้สอดคล้องกับความคาดหวังของตลาดมากยิ่งขึ้น

บนพื้นฐานที่ได้วางไว้ โครงการกำลังสำรวจการขยายผลไปยังโรงงานแปรรูปและจุดขึ้นปลาพื้นที่อื่น ๆ เพื่อทดสอบว่าโมเดลนี้สามารถประยุกต์ใช้ได้ในบริบทการดำเนินงานที่หลากหลาย โดยยังคงรักษาความครอบคลุม ความน่าเชื่อถือ และความโปร่งใสไว้ได้

การวางรากฐานสู่ระบบตรวจสอบย้อนกลับดิจิทัลที่ขยายผลได้

แม้โครงการนำร่องจะถูกออกแบบในรูปแบบผลิตภัณฑ์ต้นแบบขั้นต่ำ (Minimum Viable Product: MVP) แต่ก็ได้ให้ภาพที่ชัดเจนว่า โมเดลการตรวจสอบย้อนกลับที่สามารถขยายผลได้สำหรับการประมงปลาทูน่าสายมือของอินโดนีเซียควรมีลักษณะอย่างไร

ด้วยการแปลงกระบวนการช่วงต้นน้ำให้เป็นดิจิทัล เสริมความแข็งแกร่งให้การไหลของสินค้าในกระบวนการภายใน และจัดโครงสร้างข้อมูลให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล KOLTIVA และพันธมิตรได้แสดงให้เห็นแนวทางเชิงปฏิบัติในการยกระดับการปฏิบัติตามข้อกำหนดและความพร้อมในการเข้าถึงตลาด สำหรับหนึ่งในอุตสาหกรรมประมงที่สำคัญที่สุดของอินโดนีเซีย

สำหรับผู้ซื้อและหน่วยงานกำกับดูแล ระบบนี้มอบความโปร่งใสตามที่ตลาดต้องการ ขณะที่สำหรับชาวประมงและผู้แปรรูป ระบบดังกล่าวเปิดประตูสู่การค้าที่เป็นธรรมยิ่งขึ้น และโมเดลแรงจูงใจในอนาคต

บทเรียนจากเมืองบิตุงสะท้อนให้เห็นว่า การตรวจสอบย้อนกลับไม่ใช่เพียงข้อกำหนดด้านกฎระเบียบอีกต่อไป แต่กำลังกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของห่วงโซ่อุปทานอาหารทะเลที่ยั่งยืนและมีความรับผิดชอบในการแข่งขันในตลาดโลก

ในขณะที่ห่วงโซ่อุปทานอาหารทะเลทั่วโลกเร่งขับเคลื่อนไปสู่ความยั่งยืน บทเรียนจากบิตุงจึงเปรียบเสมือนต้นแบบของโซลูชันที่สามารถขยายผลและทำงานร่วมกันได้ ไม่เพียงเพื่อการปฏิบัติตามข้อกำหนดเท่านั้น แต่ยังเพื่อสร้างความได้เปรียบทางการแข่งขันและการเติบโตในระยะยาว

---

ผู้เขียน: Gusi Ayu Putri Chandrika Sari, Social Media Practitioner ที่ KOLTIVA

Gusi Ayu Putri Chandrika Sari ผสานความเชี่ยวชาญด้านการตลาดดิจิทัลและโซเชียลมีเดียเข้ากับความมุ่งมั่นด้านความยั่งยืน โดยมีประสบการณ์ในสายงานสื่อสารมากกว่าแปดปี งานของเธอมุ่งเน้นการสร้างสรรค์เรื่องเล่าที่ทรงพลัง ซึ่งเชื่อมโยงเทคโนโลยี เกษตรกรรม และความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน

เธอขับเคลื่อนด้วยความตั้งใจในการส่งเสริมแนวปฏิบัติที่ยั่งยืน ผ่านเนื้อหาที่น่าสนใจและตอบโจทย์กลุ่มเป้าหมาย บนแพลตฟอร์มดิจิทัลที่หลากหลาย

แหล่งข้อมูล:

• ANTARA News. (2022). Indonesia corners 15% share of global tuna production. ANTARA News. https://en.antaranews.com/news/225853/indonesia-corners-15-share-of-global-tuna-production

• Global Dialogue on Seafood Traceability. (2023). GDST 1.2 Implementation Guidelines. https://traceability-dialogue.org/

• ISSF. 2025. Status of the world fisheries for tuna. Mar. 2025. ISSF Technical Report 2025-01. International Seafood Sustainability Foundation, Pittsburgh, PA, USA